زمانی که سلولهای پلاسما (Plasma Cells) در مغز استخوان رفتار بدخیم از خود نشان میدهند، بیمار با شرایطی چندوجهی مواجه میشود که استخوانها، کلیه و سیستم ایمنی را بهطور همزمان درگیر میکند. بر اساس آمارهای جهانی، حدود 80% از بیماران در زمان تشخیص، درجاتی از درگیری استخوانی را تجربه میکنند. در چنین شرایط پیچیدهای، جستجو برای یافتن بهترین دکتر درمان مولتیپل میلوما بهعنوان یک فرد واحد، رویکردی غیردقیق است؛ چرا که این بیماری به یک تیم منسجم شامل متخصص رادیوانکولوژی (جهت تسکین سریع درد و کنترل ضایعات موضعی)، فوق تخصص خون (برای مدیریت سیستمیک و پیوند) و جراح ارتوپد (جهت حفظ ساختار اسکلتی) نیاز دارد.
هرچند که در علم پزشکی معرفی یک شخص بهعنوان مطلقا «بهترین» بیمعنی است، اما در این مقاله، بر اساس دستاوردهای بالینی و سوابق علمی، برجستهترین اعضای این تیم درمانی در کشور را معرفی میکنیم تا مسیر مدیریت این بیماری برای شما شفافتر شود.
دکتر رضا خدابخشی؛ متخصص رادیوانکولوژی (قهرمان کنترل درد، ضایعات استخوانی و پلاسماسیتوما در میلوما)
در فازهای فعال مولتیپل میلوما، تجمع سلولهای بدخیم منجر به ایجاد خوردگیهای استخوانی (Lytic bone lesions) میشود که دردهای طاقتفرسایی در ستون فقرات، لگن و دندهها ایجاد میکند. در این مرحله بحرانی، پرتودرمانی (رادیوتراپی) بهعنوان خط مقدم مداخله برای جلوگیری از شکستگی و کاهش سریع درد وارد عمل میشود.
دکتر رضا خدابخشی، با بیش از 30 سال تجربه بالینی و کسب رتبه دوم بورد تخصصی کشور (دانشنامه)، یکی از وزنههای اصلی و غیرقابلانکار در مدیریت این عوارض ساختاری محسوب میشوند. رویکرد دقیق ایشان در تابشدهی هدفمند، باعث توقف فعالیت تومور در نواحی حساس شده و کیفیت زندگی بیمار را به شکل چشمگیری ارتقا میدهد.
نقطه تمایز دکتر خدابخشی، تلفیق دانش بومی با پروتکلهای روز اروپا است! ایشان با گذراندن دورههای تخصصی از جمله دوره انکولوژی سالمندان (مدیکال انکولوژی) و فلوشیپ براکیتراپی در فرانسه، و همچنین دوره پیشرفته رادیوتراپی در انگلستان، درک بسیار عمیقی از بیولوژی تومورها دارند. تخصص ویژه ایشان در رادیوتراپی ضایعات استخوانی میلوما و بهویژه درمان پلاسماسیتوما (تودههای منفرد سلولهای پلاسما)، باعث میشود تا بافتهای سالم اطراف کمترین آسیب را ببینند. دریافت تقدیرنامه از وزیر بهداشت و بیش از 25 سال تمرکز بر درمان بیماران سرطانی، گواه تعهد ایشان به این حوزه است.
پروفسور ریچارد تسی (Richard Tsang)، از پیشگامان رادیوانکولوژی در کانادا، در مقالهای مرجع اشاره میکند: «در بیماران مبتلا به میلوما، رادیوتراپیِ بهموقعِ ضایعاتِ استخوانیِ در معرض خطر، نه تنها یک اقدام تسکینی است، بلکه مداخلهای حیاتی برای حفظ توانایی حرکتی و جلوگیری از اورژانسهای نورولوژیک محسوب میشود». دکتر خدابخشی دقیقا با همین فلسفه، دوزهای درمانی را متناسب با شرایط جسمی و روانی بیمار تنظیم کرده و به عنوان اولین و مهمترین حلقه، از فلج شدن یا از کار افتادگی بیماران جلوگیری میکنند تا آنها بتوانند با قدرت جسمانی کافی، وارد مراحل بعدی درمان شوند.
پروفسور اردشیر قوامزاده؛ فوق تخصص خون و سرطان (پدر پیوند مغز استخوان ایران و بهترین گزینه برای پیوند اتولوگ)
پس از کنترل اولیه بار تومور و تثبیت شرایط بیمار، استاندارد طلایی درمان برای بیماران واجد شرایط، جایگزینی سلولهای آسیبدیده است. وقتی صحبت از پیوند سلولهای بنیادی اتولوگ (Bone Marrow Transplant – Autologous) به میان میآید، نام پروفسور اردشیر قوامزاده بهعنوان پایهگذار این روش در ایران میدرخشد. ایشان بهعنوان بهترین متخصص سرطان مغز استخوان در زمینه پیوند، پروتکلهایی را در کشور نهادینه کردهاند که شانس بقای طولانیمدت (Overall Survival) بیماران را به شکل معناداری افزایش داده است.
در فرآیند پیوند اتولوگ که برای میلوما انجام میشود، برخلاف پیوندهای آلوژنیک، از سلولهای بنیادی خود بیمار استفاده میشود تا خطر رد پیوند به حداقل برسد. پروفسور قوامزاده با سالها تجربه در این حوزه، به خوبی میدانند که موفقیت پیوند مغز استخوان برای میلوما، تنها به روز تزریق سلول بستگی ندارد؛ بلکه نیازمند آمادهسازی دقیق سیستمیک، پاکسازی مغز استخوان و مراقبتهای ویژه دوران سرکوب ایمنی است. جدول زیر، مراحل استاندارد این مداخله حیاتی را که تحت نظارت تیم ایشان انجام میشود، نشان میدهد:
| مرحله پیوند اتولوگ | شرح اقدام بالینی در مدیریت مولتیپل میلوما | هدف فیزیولوژیک |
|---|---|---|
| مرحله اول (Mobilization) | تحریک مغز استخوان با داروهای فاکتور رشد (مانند G-CSF). | آزادسازی سلولهای بنیادی سالم به جریان خون محیطی برای جمعآوری. |
| مرحله دوم (Harvesting) | جمعآوری سلولهای بنیادی از طریق دستگاه آفرزیس (Apheresis). | ذخیرهسازی و فریز کردن سلولهای سالم پیش از شروع درمان با دوز بالا. |
| مرحله سوم (Conditioning) | تجویز شیمیدرمانی با دوز بسیار بالا (معمولا داروی ملفالان). | تخریب حداکثری سلولهای پلاسمای بدخیم باقیمانده در مغز استخوان. |
| مرحله چهارم (Engraftment) | بازگرداندن سلولهای بنیادیِ یخزدایی شده به جریان خون بیمار. | لانهگزینی سلولها در استخوان و آغاز تولید مجدد خون سالم طی 14 تا 21 روز. |
تجربه بالینی نشان میدهد بیمارانی که تحت نظر تیمی مجرب این مسیر را طی میکنند، عوارض عفونی کمتری را تجربه کرده و سریعتر به زندگی عادی بازمیگردند؛ حضور پروفسور قوامزاده در تیم درمانی، اطمینانخاطری برای طی کردن اصولیترین مسیر درمانی بر اساس استانداردهای بینالمللی است.
دکتر کامران علیمقدم؛ فوق تخصص بیماریهای خون و انکولوژی (پیشگام در ایمونوتراپی و درمانهای هدفمند میلوما)
در دهههای گذشته، اتکای مطلق به داروهای سیتوتوکسیک قدیمی، چالشهای فراوانی را برای بیماران ایجاد میکرد؛ اما امروزه چشمانداز دارویی تغییر کرده است. دکتر کامران علیمقدم، یکی از چهرههای شاخص و دکتر متخصص مولتیپل میلوما در تهران است که تمرکز ویژهای بر بهکارگیری درمانهای نوین از جمله ایمونوتراپی (Immunotherapy) و درمانهای هدفمند (Targeted Therapy) دارد. مهارت ایشان در ترکیب این داروهای نسل جدید، باعث مهار هوشمندانه سلولهای سرطانی در سطح مولکولی میشود.
برخلاف رویکردهای کلاسیک مانند شیمی درمانی مولتیپل میلوما که بهطور غیرانتخابی سلولهای با تقسیم سریع را از بین برده و عوارض جانبی سنگینی ایجاد میکنند، تارگت تراپی سرطان خون مستقیما پروتئینهای خاصی را روی سطح سلولهای پلاسما (مانند CD38) هدف قرار میدهد. دکتر علیمقدم با تسلط بر استفاده از آنتیبادیهای مونوکلونال و مهارکنندههای پروتئازوم، رژیمهای درمانی را بهگونهای طراحی میکنند که همزمان با سرکوب شدید بیماری، کیفیت زندگی روزمره بیمار نیز حفظ شود؛ رویکردی که بهویژه برای بیماران مسنتر یا کسانی که کاندید مناسبی برای پیوند نیستند، معجزهآسا است.
پروفسور پل ریچاردسون (Paul Richardson)، از محققان برجسته انستیتو دانا-فاربر دانشگاه هاروارد، در این خصوص بیان میکند: «معرفی عوامل داروییِ نوین و ایمونوتراپی، پارادایم درمانی میلوما را تغییر داده و این بیماری بدخیم را در بسیاری از موارد به یک شرایط مزمنِ قابل مدیریت تبدیل کرده است». مدیریت سیستمیک و دارویی زیر نظر دکتر علیمقدم، دقیقا بازتابی از همین تحول علمی در داخل کشور است.
دکتر ابوالفضل باقری فرد؛ فلوشیپ جراحی تومورهای استخوانی (ناجی ستون فقرات و استخوانهای درگیر در میلوما)
یکی از وجوه تمایز یک تیم درمانی فوقحرفهای، حضور جراح ارتوپد انکولوژیست در آن است! سلولهای میلوما با ترشح سایتوکاینها، استئوکلاستها (سلولهای خورنده استخوان) را فعال کرده و باعث پوکی شدید و شکستگیهای پاتولوژیک میشوند. در اینجا، در کنار تجویز داروهای تقویتکننده استخوان نظیر بیسفسفوناتها، دکتر ابوالفضل باقریفرد بهعنوان ناجی ساختار اسکلتی بیمار وارد عمل میشوند تا از وقوع فجایع حرکتی جلوگیری کنند.
زمانی که استخوانها به دلیل ضایعات لیتیک دچار بیثباتی مکانیکی میشوند، خطر قطع نخاع یا از دست دادن توانایی راه رفتن بهشدت افزایش مییابد. تخصص دکتر باقریفرد در انجام جراحیهای پیشگیرانه و تثبیت استخوان (Prophylactic Fixation) است.
یکی از شاهکارهای درمانی در این حوزه، روش کمتهاجمی کیفوپلاستی (Kyphoplasty) است؛ که طی آن، ایشان با تزریق سیمان استخوانی (Bone Cement) به داخل مهرههای تخریبشده ستون فقرات، نهتنها درد بیمار را در کمتر از 24 ساعت تسکین میدهند، بلکه ساختار مهره را مجددا بازسازی میکنند. برای درک بهتر اهمیت این موضوع، به شرایط زیر که نیازمند مداخله اورژانسی ارتوپدی انکولوژی هستند دقت کنید:
- درد مکانیکال پیشرونده؛ دردی که با حرکت اندام یا تحمل وزن (مثلا ایستادن) بهطور ناگهانی تشدید میشود و نشاندهنده خطر قریبالوقوع شکستگی است.
- نقص عصبی (Neurological Deficit)؛ احساس گزگز، بیحسی یا ضعف در پاها که میتواند علامت اولیه فشار تومور یا قطعه شکسته مهره بر روی طناب نخاعی باشد.
- ضایعات بزرگتر از 2.5 سانتیمتر؛ تخریبهای استخوانی در استخوانهای بلند (مانند ران یا بازو) که بیش از 50% ضخامت کورتکس استخوان را درگیر کرده باشند.
حضور و مداخله بهموقعِ فردی با تخصص دکتر باقریفرد، تضمین میکند که بیمار در طول دوره درمان، استقلال فیزیکی خود را از دست ندهد و بتواند بدون ترس از شکستگیهای ناگهانی، مسیر بهبودی را طی کند.
دکتر بابک بهار؛ متخصص هماتولوژی انکولوژی (استاد مدیریت مولتیپل میلومای عودکننده و مقاوم به درمان)
ماهیت بیولوژیک مولتیپل میلوما بهگونهای است که حتی پس از یک دوره بهبودی کامل (Remission)، احتمال بیدار شدن مجدد سلولهای پنهان وجود دارد. مدیریت بیماری در فاز عود (Relapsed) یا زمانی که به داروهای خط اول مقاومت نشان میدهد (Refractory)، نیازمند دانش عمیق و هنری درمانی است. دکتر بابک بهار، بهعنوان یک متخصص هماتولوژی انکولوژیِ برجسته، پناهگاهی برای بیمارانی هستند که درمانهای قبلیشان با شکست مواجه شده است.
ایشان با بررسی دقیق پروفایل ژنتیکی و سوابق دارویی بیمار، رژیمهای درمانی نجاتی (Salvage Therapy) را طراحی میکنند که مکانیسمهای مقاومت سلولی را دور میزنند. در طراحی پروتکلهای درمان مولتیپل میلوما در زمان عود، انتخاب نوع دارو کاملا شخصیسازی شده (Personalized) است و ترکیبات جدیدی از داروهای ایمونومودولاتور (IMiDs) در کنار نسل جدید آنتیبادیها تجویز میشود تا مجددا کنترل بیماری به دست آید.
دکتر بهار با رویکردی علمی و در عین حال امیدوارکننده، به بیماران نشان میدهند که عود بیماری به معنای پایان راه نیست، بلکه صرفا نیازمند تغییر استراتژی است. برای انتخاب بهترین استراتژی در فاز عود، دکتر بهار و تیم تخصصی، فاکتورهای متعددی را آنالیز میکنند که مهمترین آنها عبارتند از:
- مدت زمان پاسخ به درمان قبلی؛ اگر عود پس از یک دوره طولانی رخ داده باشد، ممکن است داروهای قبلی مجددا موثر باشند.
- عوارض جانبی به جا مانده؛ بررسی اینکه آیا بیمار از درمانهای گذشته دچار نوروپاتی (آسیب عصبی) یا افت پلاکت مزمن شده است یا خیر.
- تغییرات سیتوژنتیک جدید؛ ارزیابی جهشهای ژنتیکی جدید در سلولهای پلاسما که ممکن است بیماری را تهاجمیتر کرده باشند.
با این دقت نظر و بررسی همهجانبه، تیم درمانی اطمینان حاصل میکند که بیمار همیشه یک گام از پیشرفت بیماری جلوتر باشد.
