هنگامی که بافتهای حفره دهان دچار تغییرات بدخیم مانند دیسپلازی یا کارسینوم سلول سنگفرشی (SCC) میشوند، اولین سوالی که ذهن بیمار و خانوادهاش را درگیر میکند، یافتن بهترین دکتر سرطان دهان است. با این حال، علم انکولوژی مدرن ثابت کرده است که مدیریت تومورهای این ناحیه، به هیچ وجه یک اقدام فردی نیست؛ بلکه نیازمند یک رویکرد چندرشتهای یا همان تومور بورد (Tumor Board) است. در واقع، شانس بقا (Survival Rate) که در صورت تشخیص زودهنگام به بالای 80% میرسد، مستقیما در گرو انتخاب درست و همکاری یکپارچه جراح تومورهای سر و گردن، متخصص رادیوانکولوژی و متخصص بازسازی است.
پروفسور جیمز مولر، محقق برجسته انکولوژی سر و گردن در ایالات متحده، در این باره میگوید: «سرطانهای حفره دهان به دلیل مجاورت با ساختارهای حیاتی تنفس، بلع و تکلم، نیازمند ظریفترین طراحیهای درمانی هستند؛ جایی که تیغ جراح و اشعه رادیوتراپی باید در هماهنگی کامل عمل کنند.» این موضوع نشان میدهد که ارزیابی دقیق با ابزارهایی نظیر فیبرواسکوپ و بررسیهای دقیق سیتولوژی، تنها نقطه آغاز مسیر درمان سرطان دهان است.
بیمارانی که درگیر ضایعات پیچیدهای چون ملانوما یا درگیری غدد بزاقی میشوند، باید بدانند که درمان آنها مراحلی دارد که هر مرحله قهرمان خاص خود را میطلبد. از تخلیه تومور گرفته تا جلوگیری از عود مجدد و در نهایت بازسازی زیبایی چهره، هرکدام نیازمند مراجعه به متخصصین برجستهای است که در ادامه به معرفی دقیق نقش هر یک از آنها در تیم درمانی میپردازیم.
دکتر رضا خدابخشی؛ متخصص رادیوانکولوژی | پیشگام در پرتودرمانی و براکیتراپی تومورهای سر و گردن
پس از اینکه فاز جراحی تومور به پایان میرسد، لنگرگاه اصلی درمان برای جلوگیری از عود مجدد بیماری، مداخلات غیرجراحی و رادیوتراپی پیشرفته است. در این مرحله، دکتر رضا خدابخشی به عنوان یک متخصص رادیوانکولوژی برجسته، نقشی حیاتی ایفا میکنند. ایشان با بیش از ۳۰ سال تجربه درمانی و دارا بودن فلوشیپ انکولوژی از فرانسه، مسیر پزشکی خود را با نمرات ممتاز و کسب رتبه دوم بورد تخصصی کشور آغاز کردند و اکنون یکی از ستونهای اصلی درمان تومورهای سر و گردن در کشور به شمار میروند.
تجربه گذراندن دورههای بینالمللی شامل دوره انکولوژی سالمندان در فرانسه، رادیوتراپی در انگلستان و براکیتراپی در فرانسه، به ایشان این امکان را میدهد که روشهای درمانی کاملا شخصیسازی شده (Personalized Medicine) را به بیماران ارائه دهند. دارنده تقدیرنامه از وزیر بهداشت، به خوبی میداند که چگونه اشعه را دقیقا به بستر تومور هدایت کند تا کمترین آسیب به بافتهای سالم اطراف وارد شود. در مواردی که تومور در نواحی حساس زبان یا کام قرار دارد، استفاده از براکیتراپی به عنوان یک درمان متمرکز، نتایج شگفتانگیزی در کنترل بیماری نشان داده است.
مهمترین اقداماتی که در فاز رادیوتراپی پیشرفته برای کنترل سلولهای سرطانی انجام میشود شامل موارد زیر است:
- طراحی میدانهای درمانی سهبعدی برای حفظ غدد بزاقی سالم و جلوگیری از خشکی دهان شدید.
- استفاده از تکنیکهای براکیتراپی داخل بافتی برای تومورهای موضعی که امکان جراحی وسیع ندارند.
- تنظیم دوز دقیق اشعه بر اساس نتایج پاتولوژی و میزان تهاجم تومور به حاشیههای جراحی.



دکتر فرشید اربابی؛ متخصص آنکولوژی | متبحر در شیمیدرمانی هدفمند (Targeted Therapy) سرطانهای حفره دهان
زمانی که سلولهای بدخیم از فاز موضعی خارج شده و غدد لنفاوی گردن یا سایر ارگانها را درگیر میکنند، مداخله یک کموتراپیست دقیق و بهروز کاملا ضروری است؛ دکتر فرشید اربابی با تمرکز بر رویکردهای نوین دارویی، به ویژه در زمینه متوقف کردن رشد سلولهای کارسینوم سلول سنگفرشی (SCC)، یکی از گزینههای اصلی برای بیماران نیازمند به درمانهای سیستمیک محسوب میشوند.
در سالهای اخیر، تغییرات شگرفی در پروتکلهای دارویی ایجاد شده است! استفاده از شیمیدرمانی هدفمند (Targeted Therapy) باعث شده تا داروها مستقیما گیرندههای خاصی را در سطح سلولهای تومورال هدف قرار دهند. این رویکرد در شیمی درمانی سرطان دهان، نه تنها اثربخشی بالایی در مهار پیشرفت بیماری دارد، بلکه عوارض جانبی کلاسیک داروهای قدیمی را به شدت کاهش میدهد و کیفیت زندگی بیمار را در طول دوره درمان حفظ میکند.
برای درک بهتر تفاوت درمانهای سیستمیک، جدول زیر مقایسهای کاربردی ارائه میدهد:
| نوع درمان دارویی | مکانیسم اثر | میزان عوارض جانبی عمومی |
|---|---|---|
| شیمیدرمانی کلاسیک | تخریب تمام سلولهای با سرعت تکثیر بالا | نسبتا بالا (ریزش مو، ضعف شدید) |
| شیمیدرمانی هدفمند | مسدود کردن گیرندههای خاص سلولهای تومورال | متوسط (قابل مدیریت و هدفمندتر) |
| ایمونوتراپی | فعالسازی سیستم ایمنی بدن علیه تومور | متغیر (وابسته به واکنش ایمنی فرد) |
دکتر صالح محبی؛ فلوشیپ فوق تخصصی جراحی سر و گردن | بهترین انتخاب برای جراحیهای پیچیده و حفظ اعصاب حرکتی زبان
خارج کردن تومورهای ناحیه دهان یکی از چالشبرانگیزترین اقدامات جراحی است؛ زیرا هدف تنها حذف بافت سرطانی نیست، بلکه حفظ کیفیت زندگی بیمار است. دکتر صالح محبی، به عنوان بهترین جراح سرطان زبان و دارای فلوشیپ فوق تخصصی، در جراحیهای پیچیدهای تبحر دارند که نیازمند برداشتن تومور با حاشیه ایمن، ضمن حفظ حداکثری اعصاب حرکتی و حسی است.
در بسیاری از موارد که تومور در پایه زبان یا کف دهان نفوذ کرده است، یک جراح تومورهای سر و گردن باید با دقتی در حد میلیمتر، بافت بدخیم را از اعصاب حیاتی جدا کند. دکتر محبی با استفاده از تکنیکهای میکروسکوپیک، تلاش میکنند تا توانایی بلع و تکلم بیمار پس از عمل جراحی تا حد امکان حفظ شود.
دکتر ماریو فرانچسکی، متخصص برجسته جراحی انکولوژی در اروپا، تاکید میکند: «هنر جراحی تومورهای دهان، در یافتن مرز باریک بین ریشهکن کردن سرطان و حفظ عملکرد انسانی بیمار نهفته است.»
بیمارانی که با نتایج مثبت بیوپسی به ایشان ارجاع داده میشوند، میدانند که طراحی برشهای جراحی به گونهای انجام خواهد شد که کمترین آسیب ساختاری به زبان و کام وارد شود؛ این دقت نظر، پایهای محکم برای موفقیت درمانهای تکمیلی بعدی فراهم میکند.
دکتر بهزاد رهسپار؛ جراح فک و صورت | قهرمان بازسازی و جراحی آنکوپلاستیک فک پس از تخلیه تومور
یکی از تلخترین واقعیتهای سرطان حفره دهان، نقصهای ساختاری است که پس از برداشتن تومور در ناحیه فک، گونه و کام ایجاد میشود. در اینجا نقش یک فوق تخصص سرطان فک و صورت که در زمینه بازسازی تبحر دارد، بسیار حیاتی است. دکتر بهزاد رهسپار، با تمرکز بر جراحی آنکوپلاستیک فک، به بیماران کمک میکنند تا پس از درمانهای سخت، هویت بصری و عملکردی خود را بازیابند.
این بازسازیها معمولا شامل استفاده از فلپهای آزاد (Free Flaps) و پیوند استخوان از سایر نقاط بدن (مانند نازکنی پا) به ناحیه فک است. تخصص دقیق دکتر رهسپار در میکروسرجری عروق، باعث میشود این پیوندها با موفقیت انجام شده و بیمار بتواند مجددا فرآیند جویدن و صحبت کردن را به شکل طبیعی تجربه کند. هدف نهایی این است که بیمار با اعتماد به نفس کامل به آغوش خانواده و جامعه بازگردد.
دکتر ابراهیم رزمپا؛ متخصص گوش، حلق و بینی | استاد تمام در تشخیص زودهنگام و مدیریت تومورهای گسترشیافته به گلو
گاهی اوقات تومورهای دهانی، به خصوص آنهایی که با ویروس HPV در ارتباط هستند، تمایل دارند از انتهای دهان به سمت اوروفارنکس (حلق دهانی) و حنجره گسترش یابند. در این سناریوهای پیچیده، دکتر ابراهیم رزمپا به عنوان یک متخصص و استاد تمام گوش، حلق و بینی (ENT)، بهترین گزینه برای مدیریت مسیر هوایی و تنفسی بیمار هستند.
نقش ایشان در تشخیص زودهنگام ضایعاتی که در مناطق کور و غیرقابل رویت حفره دهان قرار دارند، بیبدیل است. با استفاده از روشهای آندوسکوپیک پیشرفته، ایشان میتوانند وسعت دقیق تهاجم تومور را مشخص کنند. برای بیمارانی که تومور آنها به سمت گلو پیشروی کرده است، رویکردهای تشخیصی زیر با دقت بالا انجام میگیرد:
- نقشهبرداری دقیق از مرز تومور در ناحیه لوزهها و پایه زبان.
- بررسی وضعیت غدد لنفاوی عمقی گردن جهت تعیین استیج دقیق بیماری.
- حفظ و مدیریت راه هوایی در بیمارانی که تومور باعث انسداد نسبی حلق شده است.





برای انتخاب دکتر سرطان دهان، بیشتر باید به تخصص خود پزشک توجه کنیم یا سابقه کارش با تومورهای دهان و سر و گردن؟
هر دو مورد مهم هستند، اما نوع تومور و نیاز درمانی بیمار تعیین میکند کدام تخصص اهمیت بیشتری داشته باشد. در سرطان دهان معمولاً ارزیابی چندتخصصی شامل جراح، رادیوانکولوژیست و در صورت نیاز متخصص درمانهای سیستمیک انجام میشود.
پدرم SCC زبان داره و جراح گفته بعد از عمل باید پیش رادیوانکولوژیست بره. یعنی ممکنه با اینکه تومور رو کامل برداشتن باز هم اشعه لازم باشه؟
بله، در برخی بیماران پس از جراحی نیز پرتودرمانی توصیه میشود. عواملی مانند وضعیت حاشیه جراحی، عمق تهاجم، درگیری غدد لنفاوی و برخی ویژگیهای پاتولوژی در این تصمیم نقش دارند.
برای سرطان زبان، اول جراحی انجام میشه یا اول باید رادیوتراپی و شیمیدرمانی شروع بشه؟
ترتیب درمان به محل و مرحله تومور و شرایط بیمار بستگی دارد. در بسیاری از تومورهای قابل جراحی، جراحی بخش اصلی درمان است و در صورت وجود عوامل پرخطر، درمانهای تکمیلی مانند رادیوتراپی پس از آن انجام میشوند.
توی جواب نمونهبرداری مادرم نوشته SCC moderately differentiated. این عبارت از نظر شدت بیماری یعنی چی؟
عبارت moderately differentiated به درجه تمایز سلولهای تومور اشاره دارد و بهتنهایی مرحله سرطان را مشخص نمیکند. برای تعیین مرحله باید گزارش کامل پاتولوژی، اندازه و عمق تومور و وضعیت غدد لنفاوی نیز بررسی شود.
اگر تومور به غدد لنفاوی گردن رسیده باشه، هنوز امکان درمان کامل وجود داره یا دیگه بیماری پیشرفته حساب میشه؟
درگیری غدد لنفاوی به معنی غیرقابلدرمان بودن بیماری نیست. مرحله دقیق و تعداد و ویژگی غدد درگیر اهمیت دارد و بسیاری از بیماران همچنان میتوانند تحت درمان با هدف کنترل کامل بیماری قرار گیرند.
برادرم بعد از جراحی فک خیلی نگران ظاهر صورتشه. بازسازی فک معمولاً همزمان با عمل سرطان انجام میشه یا باید مدتی صبر کرد؟
بازسازی میتواند در همان زمان جراحی تومور یا در برخی شرایط در مرحلهای جداگانه انجام شود. تصمیم به وضعیت تومور، وسعت برداشت بافت، شرایط عمومی بیمار و نظر تیم جراحی بستگی دارد.
این قسمت درباره فلپ آزاد برام جالب بود. استخوان پا رو واقعاً برای بازسازی فک استفاده میکنن؟
بله، در برخی بازسازیهای پیچیده فک از استخوان نازکنی پا استفاده میشود. این روش به جراح اجازه میدهد بخشی از ساختار استخوانی فک را بازسازی کند و در شرایط مناسب عملکرد جویدن نیز بهبود یابد.
کسی میدونه وقتی تومور کف دهان باشه، کدوم متخصص باید اول بیمار رو ببینه؟
بهتر است بیمار ابتدا توسط تیمی متشکل از متخصص جراحی سر و گردن و متخصص رادیوانکولوژی ارزیابی شود. در صورت نیاز، متخصص فک و صورت، انکولوژیست و سایر اعضای تیم نیز در تصمیمگیری مشارکت میکنند.
توی گزارش MRI نوشته شده «ضایعه در کف دهان با احتمال درگیری عضله». آیا این جمله به معنی پخش شدن سرطان به عضله است؟
این عبارت بهتنهایی برای تشخیص قطعی درگیری عضله کافی نیست. تصاویر MRI باید همراه با گزارش کامل، معاینه و نتیجه نمونهبرداری توسط تیم درمان بررسی شوند.
برای درمان هدفمند سرطان دهان حتما باید آزمایش خاصی انجام بشه تا مشخص بشه بیمار کاندید این داروها هست یا نه؟
بله، بسته به نوع درمان دارویی ممکن است بررسی برخی نشانگرهای مولکولی یا ویژگیهای بافت تومور لازم باشد. انتخاب درمان هدفمند بر اساس نوع سرطان و نتایج آزمایشهای مربوط انجام میشود.
پدرم بعد از عمل قرار شده شیمیدرمانی و رادیوتراپی با هم داشته باشه. آیا عوارضش خیلی بیشتر از رادیوتراپی تنهاست؟
ترکیب شیمیدرمانی و رادیوتراپی میتواند عوارض بیشتری نسبت به رادیوتراپی تنها ایجاد کند، اما شدت آن به دارو، دوز، وضعیت عمومی بیمار و شرایط درمان بستگی دارد. پایش منظم و درمان حمایتی برای کنترل عوارض ضروری است.
مادرم ضایعهای روی لب داشته که بیوپسی شده. اگر سرطان محدود به لب باشه باز هم ممکنه نیاز به تیم چندتخصصی داشته باشه؟
حتی در تومورهای محدود نیز ارزیابی دقیق اهمیت دارد. نوع و اندازه ضایعه، عمق درگیری و محل آن مشخص میکند که یک متخصص یا تیم چندتخصصی برای درمان مناسبتر است.
توی مقاله گفته شده تشخیص زودهنگام خیلی روی شانس بقا اثر داره. اگر زخم دهان بیشتر از دو سه هفته خوب نشه، باید حتماً نمونهبرداری کرد؟
زخمی که بدون علت مشخص بیش از دو هفته باقی بماند، بهخصوص اگر با خونریزی، سفتی، درد مداوم یا توده همراه باشد، باید توسط پزشک معاینه شود. در صورت شک بالینی ممکن است نمونهبرداری لازم باشد.
یکی از آشناهای ما تومور پایه زبان داره و میگن دسترسی جراحی سخت هست. در چنین شرایطی رادیوتراپی میتونه جای جراحی رو بگیره؟
در برخی تومورهای پایه زبان و نواحی حساس، پرتودرمانی میتواند یکی از گزینههای درمانی اصلی باشد، اما این موضوع به اندازه، مرحله و محل دقیق تومور و امکان جراحی بستگی دارد. تصمیم نهایی باید توسط تیم درمان گرفته شود.
نتیجه پاتولوژی من نوشته margin نزدیکه و فاصله تا حاشیه 2 میلیمتره. این فاصله کم باعث میشه احتمالاً دوباره عمل لازم بشه؟
فاصله حاشیه جراحی یکی از عوامل مهم در تصمیمگیری است، اما فقط بر اساس عدد ذکرشده نمیتوان درباره نیاز به جراحی مجدد تصمیم گرفت. گزارش کامل پاتولوژی و شرایط تومور باید توسط جراح و تیم انکولوژی بررسی شود.
برای سرطان دهان اگر HPV مثبت باشه، درمان فرق میکنه؟
ارتباط HPV و نوع تومور اهمیت دارد و ممکن است در ارزیابی پیشآگهی و برنامه درمانی مؤثر باشد. با این حال، محل تومور و مرحله بیماری نیز در انتخاب درمان نقش اساسی دارند.
مادرم بعد از جراحی زبان خیلی سخت حرف میزنه. اگر بازسازی انجام بشه، امکان برگشت تکلم طبیعی وجود داره یا ممکنه مشکل دائمی بمونه؟
میزان برگشت تکلم به محل و وسعت برداشت تومور، وضعیت عضلات و اعصاب زبان و نوع بازسازی بستگی دارد. توانبخشی گفتار و بلع نیز میتواند بخش مهمی از روند بازگشت عملکرد باشد.
برای انتخاب جراح سرطان زبان، تجربه جراح در حفظ عصبهای زبان چقدر اهمیت داره؟
در تومورهای زبان، حفظ حداکثری عملکرد زبان و در عین حال برداشت کامل بافت سرطانی هر دو اهمیت دارند. بنابراین تجربه جراح در جراحیهای تومورهای سر و گردن و توانایی انجام برداشت ایمن و بازسازی مناسب مهم است.
بعد از جراحی فک، دکتر گفته شاید نیاز به پیوند استخوان باشه. این پیوند روی امکان غذا خوردن و جویدن در آینده هم تاثیر داره؟
هدف از بازسازی استخوان فک فقط اصلاح ظاهر نیست و میتواند در بازگشت عملکردهایی مانند جویدن و آمادهسازی برای برخی درمانهای دندانی نیز نقش داشته باشد. نتیجه به وسعت نقص و شرایط بازسازی بستگی دارد.
اگر تومور از دهان به سمت گلو رفته باشه، ENT هم باید بیمار رو بررسی کنه؟
بله، در صورت احتمال گسترش تومور به اوروفارنکس، حلق یا حنجره، ارزیابی متخصص گوش، حلق و بینی میتواند برای تعیین وسعت بیماری و بررسی راه هوایی بسیار مفید باشد.
توی MRI گردن من چند لنفنود با اندازه 12 و 14 میلیمتر گزارش شده. آیا بزرگ شدن لنفنود به تنهایی یعنی متاستاز؟
خیر. اندازه لنفنود بهتنهایی اثباتکننده متاستاز نیست. شکل، محل، ویژگیهای تصویربرداری و در صورت نیاز نمونهبرداری یا بررسیهای تکمیلی برای تشخیص درگیری سرطانی اهمیت دارند.
یه سوال درباره براکیتراپی دارم؛ برای هر تومور زبان میشه از این روش استفاده کرد یا فقط بعضی تومورها مناسبش هستن؟
براکیتراپی برای همه تومورهای زبان مناسب نیست. اندازه، محل و عمق تومور و امکان قرار دادن منبع پرتویی با دقت مناسب در انتخاب این روش مؤثر هستند.
بعد از عمل، گزارش پاتولوژی نوشته PNI مثبت. این مورد روی تصمیم برای رادیوتراپی تاثیر داره؟
بله، وجود تهاجم اطراف اعصاب یا PNI میتواند یکی از عوامل پرخطر در پاتولوژی سرطان دهان باشد و در تصمیمگیری درباره درمان تکمیلی مورد توجه قرار میگیرد. البته باید همراه سایر یافتههای گزارش ارزیابی شود.
پدرم بعد از جراحی وزنش خیلی کم شده و هنوز درمان تکمیلی رو شروع نکرده. آیا بهتره قبل از شروع شیمی یا رادیوتراپی وضعیت تغذیهاش بررسی بشه؟
حتماً. وضعیت تغذیه و وزن بیمار پیش از درمانهای سرطان اهمیت زیادی دارد، زیرا کاهش وزن و سوءتغذیه میتواند تحمل درمان را دشوارتر کند. در صورت نیاز، متخصص تغذیه انکولوژی باید در روند درمان وارد شود.
برای بیماری که تومورش به راه هوایی نزدیکه، اولویت با جراحی توموره یا اینکه متخصص ENT باید راه تنفس رو بررسی کنه؟
اگر تومور احتمالاً راه هوایی را تحت تأثیر قرار داده باشد، ارزیابی مسیر تنفسی باید جدی گرفته شود و متخصص گوش، حلق و بینی میتواند در این بخش نقش مهمی داشته باشد. ترتیب اقدامات بر اساس شرایط بالینی بیمار و نظر تیم درمان تعیین میشود.